لثه سالم نقش مهمی در محافظت از ریشه دندان‌ها و بافت‌های نگهدارنده آن‌ها دارد. با این حال، گاهی حاشیه لثه به‌تدریج از محل طبیعی خود عقب می‌رود و بخشی از سطح ریشه دندان نمایان می‌شود؛ وضعیتی که به آن تحلیل لثه یا عقب‌نشینی لثه گفته می‌شود.
تحلیل لثه ممکن است در ابتدا تنها به شکل بلندتر دیده شدن یک دندان یا ایجاد حساسیت هنگام مصرف مواد سرد و گرم خود را نشان دهد. اما در بعضی افراد، این مشکل می‌تواند با بیماری‌های لثه و آسیب بافت‌های نگهدارنده دندان همراه باشد. بیماری پریودنتال در صورت پیشرفت می‌تواند علاوه بر لثه، استخوان اطراف دندان را نیز درگیر کند.
به همین دلیل، توجه به تغییرات ظاهری لثه و رعایت اصول بهداشت دهان و دندان می‌تواند در شناسایی زودهنگام مشکلات لثه و جلوگیری از پیشرفت برخی از آن‌ها اهمیت داشته باشد.
در ادامه بررسی می‌کنیم تحلیل لثه چیست، چرا اتفاق می‌افتد، چه علائمی دارد و چه روش‌هایی برای کنترل و درمان آن وجود دارد.
تحلیل لثه چیست؟
تحلیل لثه یا Gingival Recession به عقب رفتن حاشیه لثه از محل طبیعی خود گفته می‌شود؛ در نتیجه بخشی از ریشه دندان که در حالت عادی توسط لثه پوشیده شده است، در معرض محیط دهان قرار می‌گیرد.
یکی از واضح‌ترین نشانه‌های این وضعیت، بلندتر به نظر رسیدن دندان است. در واقع طول خود دندان افزایش پیدا نکرده است؛ بلکه با عقب رفتن بافت لثه، قسمت بیشتری از ساختار دندان و ریشه آن دیده می‌شود. آکادمی پریودنتولوژی آمریکا نیز نمایان شدن ریشه دندان را یکی از پیامدهای مشخص عقب‌نشینی لثه معرفی می‌کند.
نمایان شدن سطح ریشه فقط یک مسئله زیبایی نیست. ریشه دندان نسبت به تاج دندان ساختار محافظتی متفاوتی دارد و قرار گرفتن آن در محیط دهان می‌تواند احتمال حساسیت به سرما و گرما و همچنین آسیب‌های سطح ریشه را افزایش دهد.
تحلیل لثه ممکن است فقط در اطراف یک دندان ایجاد شود یا چند دندان را به‌طور هم‌زمان درگیر کند. همچنین شدت آن در افراد مختلف متفاوت است. نکته مهم این است که تحلیل لثه یک بیماری واحد با یک علت مشخص نیست؛ بلکه می‌تواند نتیجه بیماری‌های پریودنتال، ویژگی‌های ساختاری لثه و دندان یا عوامل مکانیکی باشد.
به همین دلیل، مشاهده عقب رفتن لثه به‌تنهایی برای تعیین علت کافی نیست و دندانپزشک باید وضعیت لثه، دندان و بافت‌های اطراف را بررسی کند.
تحلیل لثه چگونه اتفاق می‌افتد؟
تحلیل لثه زمانی اتفاق می‌افتد که حاشیه بافت لثه به‌تدریج از موقعیت طبیعی خود عقب می‌رود و سطح ریشه دندان نمایان می‌شود. این فرایند همیشه به یک شکل شروع نمی‌شود؛ در بعضی افراد التهاب و بیماری لثه عامل اصلی است و در برخی دیگر، ویژگی‌های آناتومیک لثه، فشار مکانیکی یا مجموعه‌ای از چند عامل باعث عقب‌نشینی لثه می‌شوند.
یکی از مسیرهای مهم ایجاد تحلیل لثه با تجمع پلاک میکروبی روی دندان‌ها آغاز می‌شود. پلاک، لایه‌ای چسبناک حاوی باکتری است که به‌طور مداوم روی سطح دندان تشکیل می‌شود. اگر این پلاک به‌درستی پاک نشود، می‌تواند باعث التهاب لثه شود و بخشی از آن نیز به جرم یا تارتار تبدیل شود. جرم سخت‌شده را نمی‌توان تنها با مسواک و نخ دندان از بین برد و برای حذف آن به پاک‌سازی حرفه‌ای نیاز است.
اگر التهاب لثه ادامه پیدا کند و بیماری به پریودنتیت پیشرفت کند، بافت‌هایی که دندان را در جای خود نگه می‌دارند نیز درگیر می‌شوند. در این شرایط ممکن است بین دندان و لثه فضاهایی به نام پاکت پریودنتال ایجاد شود و با پیشرفت بیماری، لثه و استخوان اطراف دندان آسیب ببینند. یکی از پیامدهای احتمالی این فرایند، عقب رفتن لثه و نمایان شدن قسمت بیشتری از ریشه دندان است.
به همین دلیل رعایت صحیح بهداشت دهان و دندان فقط برای جلوگیری از پوسیدگی اهمیت ندارد؛ کنترل پلاک میکروبی یکی از بخش‌های مهم حفظ سلامت لثه و پیشگیری از بیماری‌های پریودنتال نیز محسوب می‌شود.
با این حال، هر تحلیل لثه‌ای ناشی از عفونت یا رعایت نکردن بهداشت دهان نیست. بعضی افراد به‌طور طبیعی لثه نازک‌تری دارند یا موقعیت دندان و استخوان اطراف آن‌ها به شکلی است که بافت لثه در برابر فشارهای مکانیکی آسیب‌پذیرتر می‌شود. در چنین شرایطی حتی عواملی مانند روش نامناسب مسواک زدن، بعضی حرکات ارتودنسی یا ترکیبی از چند عامل می‌توانند احتمال ایجاد یا پیشرفت عقب‌نشینی لثه را افزایش دهند. مرورهای علمی جدید نیز تحلیل لثه را یک وضعیت چندعاملی می‌دانند.
بنابراین اگر فرد متوجه عقب رفتن لثه شود، صرفاً نگاه کردن به ظاهر دندان برای تشخیص علت کافی نیست. دندانپزشک باید وضعیت لثه، میزان پلاک و جرم، عمق پاکت‌های لثه، ضخامت بافت، موقعیت دندان و در صورت لزوم استخوان اطراف آن را بررسی کند.
مهم‌ترین علت‌های تحلیل لثه چیست؟
تحلیل لثه معمولاً نتیجه یک عامل واحد نیست. بیماری‌های پریودنتال، تجمع پلاک و جرم، فشار مکانیکی نامناسب، سیگار، ویژگی‌های آناتومیک لثه و دندان و در برخی افراد عوامل مرتبط با ارتودنسی می‌توانند در ایجاد یا تشدید آن نقش داشته باشند.
۱. بیماری لثه و پریودنتیت
یکی از مهم‌ترین عوامل مرتبط با تحلیل لثه، بیماری پریودنتال است. تجمع پلاک میکروبی در اطراف دندان ابتدا می‌تواند باعث التهاب لثه شود. اگر بیماری پیشرفت کند، التهاب به بافت‌ها و استخوان نگهدارنده دندان گسترش پیدا می‌کند.
در پریودنتیت، لثه ممکن است از سطح دندان فاصله بگیرد و پاکت‌های عمیق‌تری ایجاد شود. ادامه این وضعیت می‌تواند به از بین رفتن اتصال لثه و استخوان اطراف دندان منجر شود و در نتیجه بخشی از ریشه دندان نمایان شود.
به همین دلیل خونریزی مکرر لثه، تورم، بوی بد مداوم دهان یا لق شدن دندان را نباید صرفاً یک مشکل موقت در نظر گرفت.
۲. تجمع پلاک و جرم دندان
پلاک میکروبی اگر به‌صورت منظم از سطح دندان و نواحی بین دندان‌ها پاک نشود، می‌تواند زمینه التهاب لثه را فراهم کند. بخشی از پلاک باقی‌مانده نیز به مرور سخت شده و به جرم دندان تبدیل می‌شود.
جرم با مسواک معمولی برداشته نمی‌شود و باقی ماندن آن در اطراف و زیر خط لثه می‌تواند شرایط را برای التهاب و بیماری پریودنتال فراهم کند.
بنابراین رعایت بهداشت روزانه و انجام جرم‌گیری حرفه‌ای در افرادی که به آن نیاز دارند، بخشی از مراقبت از سلامت لثه است.
۳. مسواک زدن با فشار زیاد یا روش نامناسب
برخلاف یک تصور رایج، مسواک زدن به‌خودی‌خود باعث تحلیل لثه نمی‌شود و بخش ضروری مراقبت از دهان و دندان است. مسئله زمانی ایجاد می‌شود که فرد برای مدت طولانی با فشار بیش از حد، تکنیک نامناسب یا در شرایط مستعدکننده به بافت لثه فشار وارد کند.
لثه‌های نازک و ظریف ممکن است در برابر آسیب مکانیکی حساس‌تر باشند. بنابراین هدف این نیست که فرد کمتر مسواک بزند؛ بلکه باید تکنیک مسواک زدن اصلاح شود و از وارد کردن فشار غیرضروری به حاشیه لثه اجتناب شود.
۴. نازک بودن بافت لثه و عوامل آناتومیک
ضخامت و فرم لثه در همه افراد یکسان نیست. بعضی افراد به‌صورت طبیعی دارای فنوتیپ یا بافت لثه‌ای نازک‌تر هستند و ممکن است بیشتر مستعد عقب‌نشینی لثه باشند.
موقعیت دندان نسبت به استخوان فک، مقدار استخوان پوشاننده ریشه و محل اتصال بعضی بافت‌های نرم مانند فرنوم نیز می‌توانند بر احتمال ایجاد تحلیل لثه اثر بگذارند. مطالعات جدید، برخی از این عوامل آناتومیک را در کنار پریودنتیت و عوامل رفتاری در ایجاد تحلیل لثه مؤثر می‌دانند.
۵. سیگار و مصرف دخانیات
سیگار یکی از عوامل شناخته‌شده در ایجاد و پیشرفت بیماری‌های پریودنتال است. آکادمی پریودنتولوژی آمریکا مصرف دخانیات را از عوامل مهم افزایش‌دهنده خطر بیماری لثه معرفی می‌کند.
از آنجا که بیماری پریودنتال خود می‌تواند با تخریب بافت‌های اطراف دندان و تحلیل لثه همراه باشد، مصرف سیگار می‌تواند یکی از عوامل مهمی باشد که هنگام بررسی علت عقب رفتن لثه باید به آن توجه کرد.
نکته مهم این است که اثر دخانیات تنها به دندان طبیعی محدود نمی‌شود و سلامت بافت لثه در درمان‌های دیگری مانند ایمپلنت نیز اهمیت زیادی دارد. در راهنمای مراقبت بعد از ایمپلنت دندان نیز درباره نقش سیگار و اهمیت مراقبت از لثه توضیح داده شده است.
۶. ارتودنسی و موقعیت دندان‌ها
ارتودنسی را نمی‌توان به‌طور کلی «علت تحلیل لثه» دانست. با این حال، در برخی بیماران شرایط اولیه لثه و استخوان و نحوه حرکت دندان‌ها ممکن است احتمال ایجاد عقب‌نشینی لثه را تغییر دهد.
یک مرور سیستماتیک درباره عوامل خطر تحلیل لثه پس از ارتودنسی نشان داده است که عوامل مختلفی از جمله شرایط اولیه بیمار، نوع حرکت دندان و ویژگی‌های بافتی می‌توانند در این زمینه نقش داشته باشند.
به همین دلیل، خصوصاً در بیمارانی که لثه نازک یا سابقه مشکلات پریودنتال دارند، بررسی سلامت لثه پیش از شروع و در طول درمان ارتودنسی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
علائم تحلیل لثه چیست؟
تحلیل لثه ممکن است به‌آرامی ایجاد شود و به همین دلیل بعضی افراد در مراحل ابتدایی متوجه تغییرات آن نشوند. یکی از مشخص‌ترین نشانه‌ها این است که یک یا چند دندان نسبت به قبل بلندتر به نظر می‌رسند؛ زیرا با عقب رفتن خط لثه، قسمت بیشتری از سطح دندان و ریشه آن نمایان می‌شود.
مهم‌ترین علائم و نشانه‌هایی که ممکن است همراه با تحلیل لثه دیده شوند عبارت‌اند از:
بلندتر دیده شدن دندان
اگر خط لثه پایین‌تر برود، بخش بیشتری از دندان دیده می‌شود. ممکن است فرد هنگام مقایسه دو دندان مجاور متوجه شود یکی از آن‌ها ظاهراً بلندتر شده است. در چنین شرایطی خود دندان رشد نکرده؛ بلکه لثه اطراف آن عقب رفته است.
نمایان شدن ریشه دندان
با پیشرفت عقب‌نشینی لثه ممکن است قسمتی از ریشه که قبلاً توسط بافت لثه پوشیده شده بود قابل مشاهده شود. این تغییر می‌تواند فقط در یک دندان یا در چند ناحیه از دهان دیده شود.
حساس شدن دندان‌ها
عقب رفتن لثه می‌تواند با حساسیت دندان همراه باشد. فرد ممکن است هنگام خوردن یا نوشیدن مواد سرد و گرم یا هنگام مسواک زدن در ناحیه ریشه احساس ناراحتی یا حساسیت بیشتری داشته باشد. حساس شدن دندان‌ها یکی از علائمی است که در بیماری‌های لثه نیز گزارش می‌شود.
تغییر در خط لثه
در لثه سالم، خط لثه معمولاً ظاهر نسبتاً یکنواختی در اطراف دندان‌ها دارد. در تحلیل موضعی لثه ممکن است حاشیه لثه یک دندان بالاتر یا پایین‌تر از دندان‌های مجاور قرار بگیرد و حالت نامتقارنی ایجاد شود.
خونریزی یا تورم لثه
خونریزی و تورم الزاماً ناشی از خود عقب‌نشینی لثه نیستند. با این حال، اگر تحلیل لثه با التهاب لثه یا بیماری پریودنتال همراه باشد، علائمی مانند قرمزی، تورم، حساس شدن یا خونریزی لثه هنگام مسواک زدن و تمیز کردن بین دندان‌ها نیز ممکن است دیده شود.
بوی بد مداوم دهان
اگر بیماری پریودنتال زمینه ایجاد یا تشدید تحلیل لثه باشد، بوی بد مداوم دهان نیز ممکن است در کنار سایر علائم وجود داشته باشد.
لق شدن دندان در موارد پیشرفته
لق شدن دندان علامت ساده‌ای از یک تحلیل محدود لثه نیست. اما اگر عقب‌نشینی لثه همراه با پریودنتیت پیشرفته و تخریب بافت‌ها و استخوان نگهدارنده دندان باشد، ممکن است دندان‌ها به‌مرور لق شوند. بیماری پریودنتال شدید در صورت درمان نشدن می‌تواند در نهایت به از دست رفتن دندان منجر شود.
بنابراین بلندتر شدن ظاهری دندان، نمایان شدن ریشه یا ایجاد حساسیت جدید از نشانه‌هایی هستند که ارزش بررسی توسط دندانپزشک را دارند؛ به‌خصوص اگر خونریزی، تورم، بوی بد مداوم دهان یا لق شدن دندان نیز وجود داشته باشد.
تفاوت تحلیل لثه با التهاب لثه چیست؟
تحلیل لثه و التهاب لثه یک بیماری واحد نیستند. در تحلیل لثه، حاشیه لثه از موقعیت طبیعی خود عقب می‌رود و ممکن است بخشی از ریشه دندان نمایان شود؛ اما در التهاب لثه یا Gingivitis، مسئله اصلی التهاب بافت لثه است که معمولاً با قرمزی، تورم و خونریزی همراه می‌شود.
به زبان ساده:
التهاب لثه = التهاب بافت لثه
تحلیل لثه = عقب رفتن موقعیت حاشیه لثه و نمایان شدن بیشتر دندان یا ریشه
التهاب لثه معمولاً با تجمع پلاک میکروبی در اطراف دندان ارتباط دارد. در مراحل اولیه، کنترل پلاک با رعایت صحیح بهداشت دهان و پاک‌سازی حرفه‌ای می‌تواند التهاب لثه را برطرف کند. NIDCR نیز Gingivitis را مرحله‌ای از بیماری لثه معرفی می‌کند که قابل پیشگیری و برگشت‌پذیر است.
در مقابل، وقتی بافت لثه واقعاً دچار عقب‌نشینی شده و سطح ریشه نمایان شده است، موضوع فقط التهاب نیست. باید علت عقب رفتن لثه مشخص شود و بر اساس آن تصمیم گرفت که آیا کنترل عامل زمینه‌ای کافی است یا بیمار به درمان‌های بیشتری نیاز دارد.
نکته مهم این است که التهاب و تحلیل لثه می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند. برای مثال، بیماری پریودنتال می‌تواند با التهاب، خونریزی و تشکیل پاکت در اطراف دندان همراه شود و هم‌زمان عقب رفتن لثه نیز مشاهده شود.
همچنین هر فردی که دچار تحلیل لثه است الزاماً پریودنتیت ندارد؛ زیرا همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، عوامل مکانیکی و آناتومیک نیز می‌توانند در ایجاد عقب‌نشینی لثه نقش داشته باشند.
بنابراین مشاهده خونریزی لثه به‌تنهایی برای تشخیص تحلیل لثه کافی نیست و از طرف دیگر، نبود خونریزی نیز وجود عقب‌نشینی لثه را رد نمی‌کند. تشخیص دقیق با بررسی موقعیت خط لثه، وضعیت بافت‌های اطراف دندان و در صورت نیاز ارزیابی پریودنتال انجام می‌شود.
آیا تحلیل لثه خطرناک است؟
تحلیل لثه همیشه به معنی یک مشکل شدید یا از دست رفتن دندان نیست، اما نباید آن را نادیده گرفت. مهم‌ترین مسئله این است که مشخص شود چرا لثه عقب رفته و آیا این روند همچنان ادامه دارد یا خیر.
وقتی لثه عقب می‌رود، بخشی از ریشه دندان که قبلاً زیر لثه قرار داشت، نمایان می‌شود. این قسمت نسبت به تاج دندان محافظت کمتری دارد و به همین دلیل ممکن است دندان به سرما، گرما یا مواد شیرین حساس‌تر شود. همچنین سطح ریشه نمایان‌شده می‌تواند بیشتر در معرض پوسیدگی قرار بگیرد.
خطر تحلیل لثه تا حد زیادی به علت ایجاد آن بستگی دارد. اگر عقب‌نشینی لثه فقط محدود و ناشی از یک عامل مکانیکی باشد، ممکن است با اصلاح عامل ایجادکننده بتوان از پیشرفت بیشتر آن جلوگیری کرد.
اما اگر تحلیل لثه در اثر بیماری پیشرفته لثه یا پریودنتیت ایجاد شده باشد، شرایط مهم‌تر می‌شود. در پریودنتیت، التهاب می‌تواند به بافت‌ها و استخوانی که دندان را نگه می‌دارند آسیب برساند. در مراحل شدید بیماری، دندان ممکن است لق شود و حتی خطر از دست رفتن آن وجود داشته باشد.
به همین دلیل، شدت ظاهری عقب رفتن لثه تنها چیزی نیست که باید به آن توجه کرد. ممکن است تحلیل لثه کم باشد اما در کنار آن بیماری فعال لثه وجود داشته باشد.
به‌طور کلی بهتر است در صورت مشاهده موارد زیر برای معاینه به دندانپزشک مراجعه کنید:
عقب رفتن قابل‌مشاهده لثه
بلندتر دیده شدن یک یا چند دندان
نمایان شدن ریشه دندان
حساسیت جدید یا مداوم دندان‌ها
خونریزی یا تورم مکرر لثه
بوی بد مداوم دهان
ایجاد فاصله یا تغییر محسوس در اطراف لثه
لق شدن دندان
به‌خصوص اگر لق شدن دندان، خونریزی مداوم یا عقب‌نشینی رو به افزایش لثه وجود داشته باشد، بهتر است بررسی دندانپزشکی به تعویق نیفتد. متخصصان پریودنتولوژی نیز عقب‌نشینی لثه را یکی از نشانه‌هایی می‌دانند که می‌تواند نیاز به ارزیابی وضعیت لثه داشته باشد.
تحلیل لثه چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص تحلیل لثه معمولاً با معاینه دندان و لثه شروع می‌شود. دندانپزشک بررسی می‌کند که خط لثه چقدر عقب رفته، چه مقدار از ریشه دندان نمایان شده و آیا نشانه‌ای از التهاب یا بیماری لثه وجود دارد.
در بسیاری از موارد، خود عقب‌نشینی لثه با معاینه قابل مشاهده است؛ اما دندانپزشک باید علت آن را هم پیدا کند.
بررسی ظاهر لثه و دندان
ابتدا دندانپزشک خط لثه اطراف دندان‌ها را بررسی می‌کند. اگر حاشیه لثه نسبت به محل طبیعی خود عقب رفته باشد، میزان عقب‌نشینی قابل اندازه‌گیری است.
در این مرحله مواردی مانند التهاب، خونریزی، جرم، نمایان شدن ریشه و وضعیت کلی لثه نیز بررسی می‌شوند.
اندازه‌گیری فضای بین دندان و لثه
اگر احتمال بیماری لثه وجود داشته باشد، دندانپزشک ممکن است با وسیله باریکی به نام پروب پریودنتال فضای میان لثه و دندان را اندازه‌گیری کند.
این کار معمولاً ساده است و به دندانپزشک کمک می‌کند بفهمد آیا اطراف دندان پاکت‌های عمیق لثه‌ای وجود دارد یا خیر. افزایش عمق این فضاها می‌تواند یکی از نشانه‌های بیماری پریودنتال باشد.
بررسی استخوان اطراف دندان
اگر دندانپزشک به بیماری پیشرفته لثه یا کاهش استخوان اطراف دندان مشکوک باشد، ممکن است عکس رادیوگرافی دندان نیز درخواست شود.
این تصاویر به دندانپزشک کمک می‌کنند وضعیت استخوان نگهدارنده دندان را بررسی کند و مشخص شود آیا بیماری لثه باعث تحلیل استخوان شده است یا خیر.
بررسی عوامل زمینه‌ای
تشخیص فقط به اندازه‌گیری لثه محدود نمی‌شود. دندانپزشک ممکن است درباره نحوه مسواک زدن، مصرف سیگار، سابقه بیماری‌های لثه، درمان ارتودنسی و بعضی شرایط پزشکی نیز سؤال کند.
این اطلاعات کمک می‌کنند مشخص شود چه عاملی باعث تحلیل لثه شده و چگونه می‌توان از پیشرفت بیشتر آن جلوگیری کرد.
اگر مشکل گسترده یا شدید باشد، ممکن است بیمار برای بررسی دقیق‌تر به متخصص لثه یا پریودنتیست ارجاع داده شود. پریودنتیست دندانپزشکی است که به‌طور تخصصی در زمینه پیشگیری، تشخیص و درمان بیماری‌های لثه فعالیت می‌کند.
در نتیجه، تشخیص تحلیل لثه فقط به این محدود نمی‌شود که «لثه چقدر عقب رفته است»؛ بلکه هدف اصلی این است که علت عقب‌نشینی، سلامت استخوان اطراف دندان و احتمال ادامه پیدا کردن مشکل مشخص شود.
آیا تحلیل لثه قابل درمان است؟
بله، تحلیل لثه قابل کنترل و درمان است؛ اما نوع درمان به علت و شدت عقب رفتن لثه بستگی دارد. نکته مهم این است که لثه‌ای که واقعاً از روی ریشه دندان عقب رفته، معمولاً به‌صورت خودبه‌خود به جای قبلی خود برنمی‌گردد. با این حال می‌توان علت مشکل را کنترل کرد، جلوی پیشرفت بیشتر را گرفت و در صورت نیاز، با روش‌هایی مانند پیوند لثه بخشی از ریشه نمایان‌شده را دوباره پوشاند.
به همین دلیل، درمان تحلیل لثه برای همه افراد یکسان نیست. برای مثال، اگر فشار زیاد هنگام مسواک زدن باعث تشدید مشکل شده باشد، اصلاح روش مسواک زدن اهمیت زیادی دارد. اما اگر بیماری لثه و تجمع جرم در ایجاد آن نقش داشته باشند، ابتدا باید بیماری لثه درمان شود.
در موارد خفیف که تحلیل لثه پیشرفت نمی‌کند و مشکل جدی دیگری وجود ندارد، ممکن است دندانپزشک تنها کنترل عوامل خطر، رعایت بهتر بهداشت دهان و بررسی دوره‌ای لثه را توصیه کند.
اما اگر ریشه دندان به مقدار زیادی نمایان شده باشد، حساسیت آزاردهنده وجود داشته باشد یا تحلیل لثه در حال پیشرفت باشد، ممکن است درمان‌های تخصصی‌تری لازم شود.
بنابراین هدف درمان را می‌توان در سه مورد خلاصه کرد:
پیدا کردن و کنترل علت تحلیل لثه
جلوگیری از بیشتر شدن عقب‌نشینی
محافظت از ریشه دندان و در صورت نیاز پوشاندن قسمت نمایان‌شده
هرچه علت مشکل زودتر مشخص شود، معمولاً کنترل آن ساده‌تر خواهد بود.
روش‌های درمان تحلیل لثه چیست؟
درمان تحلیل لثه بر اساس وضعیت هر فرد انتخاب می‌شود. همه افرادی که لثه‌شان عقب رفته به جراحی نیاز ندارند. گاهی اصلاح عادت‌های روزانه یا درمان بیماری لثه کافی است و در موارد دیگر ممکن است پیوند لثه پیشنهاد شود.
اصلاح روش مسواک زدن
اگر فرد هنگام مسواک زدن فشار زیادی به لثه وارد کند، دندانپزشک ممکن است تغییر روش مسواک زدن و استفاده از مسواک مناسب را توصیه کند.
هدف این کار این نیست که لثه از دست‌رفته دوباره رشد کند؛ بلکه کمک می‌کند فشار اضافی به بافت لثه وارد نشود و احتمال پیشرفت مشکل کمتر شود.
درمان جرم و بیماری لثه
اگر پلاک، جرم یا بیماری پریودنتال در ایجاد مشکل نقش داشته باشند، ابتدا باید این عوامل کنترل شوند.
در برخی بیماران ممکن است درمانی به نام جرم‌گیری عمیق و تسطیح سطح ریشه یا Scaling and Root Planing انجام شود. در این روش، پلاک، جرم و مواد تجمع‌یافته در زیر خط لثه پاک می‌شوند و سطح ریشه نیز تمیز و صاف می‌شود تا کنترل بیماری لثه آسان‌تر شود.
این درمان برای کنترل بیماری لثه انجام می‌شود و نباید آن را روشی برای «رشد دوباره لثه» در نظر گرفت.
درمان حساسیت دندان
اگر عقب رفتن لثه باعث نمایان شدن ریشه و حساسیت دندان شده باشد، دندانپزشک ممکن است از روش‌هایی برای کاهش حساسیت و محافظت از سطح ریشه استفاده کند.
نوع درمان به میزان حساسیت و وضعیت خود دندان بستگی دارد و ممکن است از محصولات ضدحساسیت یا درمان‌های حرفه‌ای دندانپزشکی استفاده شود.
پیوند لثه
در بعضی موارد، به‌خصوص زمانی که مقدار قابل‌توجهی از ریشه دندان نمایان شده است، پیوند لثه می‌تواند یکی از گزینه‌های درمان باشد.
در این روش متخصص لثه مقداری بافت را معمولاً از ناحیه دیگری از دهان یا یک منبع مناسب تهیه می‌کند و در قسمت دچار تحلیل قرار می‌دهد. هدف این کار افزایش پوشش روی ریشه و تقویت بافت لثه در آن ناحیه است.
پیوند لثه می‌تواند به پوشاندن ریشه نمایان‌شده، کاهش حساسیت، محافظت بهتر از سطح ریشه و جلوگیری از بیشتر شدن بعضی انواع تحلیل لثه کمک کند.
البته پیوند لثه برای همه بیماران ضروری نیست و متخصص بر اساس مقدار تحلیل، شرایط بافت لثه، وضعیت استخوان و علت ایجاد مشکل تصمیم می‌گیرد که آیا انجام آن مناسب است یا خیر.
در نهایت، بهترین درمان تحلیل لثه درمانی است که علت اصلی مشکل را هدف قرار دهد. استفاده از یک روش مشابه برای همه بیماران منطقی نیست؛ زیرا عقب رفتن لثه ممکن است در یک فرد به بیماری پریودنتال مرتبط باشد و در فرد دیگری بیشتر تحت تأثیر شرایط آناتومیک یا فشار مکانیکی قرار داشته باشد.
آیا درمان خانگی تحلیل لثه امکان‌پذیر است؟
اگر منظورتان از درمان خانگی این است که لثه عقب‌رفته با یک روغن، دهان‌شویه، گیاه دارویی یا روش خانگی دوباره به محل قبلی برگردد، چنین روشی به‌طور قابل‌اعتماد وجود ندارد. وقتی بخشی از ریشه دندان به دلیل تحلیل لثه نمایان شده باشد، در بعضی موارد برای پوشاندن دوباره آن به درمان‌های تخصصی مانند پیوند لثه نیاز است.
با این حال، مراقبت‌های خانگی نقش بسیار مهمی دارند؛ چون می‌توانند به کنترل علت مشکل و جلوگیری از بدتر شدن وضعیت لثه کمک کنند.
مسواک زدن صحیح
تمیز نگه داشتن دندان‌ها برای سلامت لثه ضروری است، اما لازم نیست هنگام مسواک زدن فشار زیادی وارد کنید.
انجمن دندانپزشکی آمریکا توصیه می‌کند از مسواک با برس نرم استفاده شود و مسواک با زاویه حدود ۴۵ درجه نسبت به لثه و با حرکات ملایم روی دندان‌ها حرکت داده شود.
اگر عادت دارید هنگام مسواک زدن فشار زیادی وارد کنید، بهتر است روش مسواک زدن خود را با کمک دندانپزشک یا متخصص بهداشت دهان اصلاح کنید.
تمیز کردن بین دندان‌ها
مسواک به‌تنهایی نمی‌تواند تمام پلاک‌های بین دندان‌ها را پاک کند. استفاده منظم از نخ دندان یا سایر ابزارهای مناسب برای تمیز کردن فضای بین دندان‌ها می‌تواند به کاهش تجمع پلاک کمک کند.
این کار به‌خصوص برای افرادی که مستعد التهاب و بیماری لثه هستند اهمیت دارد.
جرم دندان را نمی‌توان در خانه برداشت
اگر پلاک برای مدت زیادی روی دندان باقی بماند، ممکن است سخت شده و به جرم یا تارتار تبدیل شود.
برخلاف پلاک نرم، جرم را نمی‌توان با مسواک و نخ دندان معمولی از سطح دندان پاک کرد و برای برداشتن آن به پاک‌سازی حرفه‌ای توسط دندانپزشک یا متخصص بهداشت دهان نیاز است.
به همین دلیل تلاش برای تراشیدن جرم با وسایل خانگی یا اجسام تیز کار مناسبی نیست و می‌تواند به دندان یا لثه آسیب بزند.
درباره روغن‌ها و دهان‌شویه‌های گیاهی چه می‌دانیم؟
ممکن است در اینترنت روش‌هایی مانند روغن‌کشی، استفاده از آب‌نمک یا محصولات گیاهی به‌عنوان «درمان تحلیل لثه» معرفی شوند.
برخی از این روش‌ها ممکن است در شرایط خاص به احساس بهتر دهان یا کنترل بعضی علائم کمک کنند، اما نباید از آن‌ها انتظار داشت بافت لثه از دست‌رفته را دوباره ایجاد کنند. اگر علت اصلی عقب رفتن لثه بیماری پریودنتال یا مشکل دیگری باشد، درمان آن باید بر اساس تشخیص دندانپزشک انجام شود.
بنابراین مراقبت خانگی برای تحلیل لثه بیشتر به معنی جلوگیری از پیشرفت مشکل و مراقبت صحیح از دهان است، نه رشد دوباره لثه.
چگونه از تحلیل لثه جلوگیری کنیم؟
نمی‌توان از تمام موارد تحلیل لثه جلوگیری کرد؛ چون بعضی افراد به دلیل شکل استخوان، موقعیت دندان‌ها یا نازک بودن بافت لثه، استعداد بیشتری برای این مشکل دارند. اما با کنترل عوامل قابل‌تغییر می‌توان احتمال ابتلا یا پیشرفت بسیاری از مشکلات لثه را کاهش داد.
روزی دو بار مسواک بزنید
دندان‌ها را روزانه دو بار و با مسواک دارای برس نرم تمیز کنید. مهم‌تر از فشار زیاد، روش صحیح و منظم مسواک زدن است. انجمن دندانپزشکی آمریکا نیز استفاده از مسواک نرم و حرکات ملایم را توصیه می‌کند.
فضای بین دندان‌ها را تمیز کنید
پلاک فقط روی قسمت‌هایی که دیده می‌شوند تشکیل نمی‌شود. فضای بین دندان‌ها نیز محل تجمع پلاک است؛ بنابراین تمیز کردن روزانه این قسمت‌ها با نخ دندان یا ابزار مناسب می‌تواند به سلامت لثه کمک کند.
فشار زیادی به لثه وارد نکنید
محکم‌تر مسواک زدن به معنای تمیزتر شدن دندان نیست. وارد کردن فشار غیرضروری به حاشیه لثه، به‌خصوص در افرادی که بافت لثه نازکی دارند، می‌تواند مشکل‌ساز باشد.
اگر بعد از مدت کوتاهی برس مسواک شما کاملاً خم و باز می‌شود، ممکن است هنگام مسواک زدن فشار بیشتری از حد لازم وارد کنید.
سیگار و دخانیات را کنار بگذارید
سیگار یکی از مهم‌ترین عوامل خطر بیماری‌های لثه محسوب می‌شود و می‌تواند احتمال پیشرفت بیماری پریودنتال را افزایش دهد. همچنین ممکن است موفقیت درمان بیماری لثه را کاهش دهد.
ترک سیگار بنابراین فقط برای سلامت عمومی بدن مهم نیست و می‌تواند در حفظ سلامت لثه‌ها نیز نقش داشته باشد.
معاینات دوره‌ای دندانپزشکی را جدی بگیرید
بعضی مشکلات لثه در مراحل ابتدایی درد زیادی ندارند و ممکن است فرد مدت‌ها متوجه آن‌ها نشود. معاینه دوره‌ای به دندانپزشک فرصت می‌دهد وضعیت لثه، جرم دندان و نشانه‌های اولیه بیماری را بررسی کند.
در صورت نیاز، جرم‌هایی که با مسواک و نخ دندان قابل پاک شدن نیستند نیز طی پاک‌سازی حرفه‌ای برداشته می‌شوند.
تغییرات لثه را نادیده نگیرید
هر چند وقت یک‌بار به ظاهر لثه‌ها و دندان‌های خود توجه کنید. اگر یک دندان ناگهان بلندتر به نظر می‌رسد، بخشی از ریشه آن دیده می‌شود یا حساسیت جدیدی ایجاد شده است، بهتر است منتظر شدیدتر شدن علائم نمانید.
در مجموع، بهترین راه برای پیشگیری از پیشرفت تحلیل لثه، رعایت بهداشت صحیح دهان، جلوگیری از آسیب مکانیکی به لثه، ترک دخانیات و تشخیص زودهنگام مشکلات لثه است.
چه زمانی برای تحلیل لثه به دندانپزشک مراجعه کنیم؟
اگر احساس می‌کنید لثه یکی از دندان‌ها عقب رفته یا دندان نسبت به قبل بلندتر دیده می‌شود، بهتر است در معاینه بعدی دندانپزشکی حتماً این موضوع را مطرح کنید. تحلیل لثه در مراحل اولیه ممکن است درد نداشته باشد و به‌آرامی پیشرفت کند.
به‌خصوص در صورت مشاهده این علائم بهتر است مراجعه به دندانپزشک را به تعویق نیندازید:
عقب رفتن قابل‌مشاهده لثه
نمایان شدن بخشی از ریشه دندان
حساسیت جدید یا شدید دندان به سرما و گرما
خونریزی مکرر هنگام مسواک زدن یا نخ دندان
قرمزی و تورم لثه
بوی بد مداوم دهان
درد هنگام جویدن
لق شدن دندان
بیشتر شدن تدریجی عقب‌نشینی لثه
این علائم همیشه به معنی وجود یک بیماری شدید نیستند؛ اما بعضی از آن‌ها، مانند خونریزی، عقب رفتن لثه، حساسیت، بوی بد مداوم و لق شدن دندان، می‌توانند در بیماری‌های لثه نیز دیده شوند.
اگر فقط مقدار کمی از لثه عقب رفته باشد نیز بهتر است علت آن مشخص شود. برای مثال ممکن است مشکل به نحوه مسواک زدن مربوط باشد یا فرد به‌طور طبیعی لثه نازکی داشته باشد. از طرف دیگر، در بعضی افراد بیماری پریودنتال زمینه ایجاد تحلیل لثه است.
لق شدن دندان اهمیت بیشتری دارد. پریودنتیت پیشرفته می‌تواند باعث از بین رفتن بخشی از بافت و استخوان نگهدارنده دندان شود و در مراحل شدید حتی خطر از دست رفتن دندان وجود دارد.
بنابراین بهتر است منتظر درد شدید نمانید. بررسی زودهنگام کمک می‌کند علت عقب‌نشینی لثه مشخص شود و اگر بیماری در حال پیشرفت است، درمان مناسب زودتر آغاز شود.
سوالات متداول درباره تحلیل لثه
آیا لثه تحلیل‌رفته دوباره برمی‌گردد؟
معمولاً خیر. لثه‌ای که واقعاً عقب رفته است به‌طور طبیعی دوباره تا محل قبلی رشد نمی‌کند. با این حال می‌توان علت تحلیل را کنترل کرد و از بیشتر شدن آن جلوگیری کرد. در بعضی موارد نیز درمان‌هایی مانند پیوند لثه برای پوشاندن بخشی از ریشه نمایان‌شده انجام می‌شوند.
آیا تحلیل لثه باعث افتادن دندان می‌شود؟
تحلیل محدود لثه الزاماً باعث افتادن دندان نمی‌شود. اما اگر عقب‌نشینی لثه همراه با پریودنتیت پیشرفته باشد، ممکن است بافت و استخوان نگهدارنده دندان آسیب ببینند. در مراحل شدید این بیماری احتمال لق شدن و در نهایت از دست رفتن دندان وجود دارد.
آیا مسواک زدن باعث تحلیل لثه می‌شود؟
مسواک زدن برای سلامت دندان و لثه ضروری است؛ اما مسواک زدن خشن و وارد کردن فشار زیاد یکی از عواملی است که می‌تواند در بعضی افراد با عقب‌نشینی لثه ارتباط داشته باشد. بنابراین به‌جای کمتر مسواک زدن، باید از مسواک مناسب استفاده کرد و دندان‌ها را با فشار ملایم تمیز کرد.
آیا جرم‌گیری باعث تحلیل لثه می‌شود؟
جرم‌گیری با هدف برداشتن جرم و پلاک سخت‌شده انجام می‌شود و عامل ایجاد بیماری لثه را کاهش می‌دهد. در افرادی که لثه بسیار متورم است، بعد از تمیز شدن جرم و کاهش التهاب ممکن است لثه جمع‌تر شود و دندان بلندتر به نظر برسد. این موضوع با «از بین بردن لثه سالم توسط جرم‌گیری» یکسان نیست.
اگر جرم زیر لثه باقی بماند، می‌تواند با التهاب و بیماری پریودنتال همراه باشد؛ بنابراین ترس از تحلیل لثه نباید مانع انجام درمانی شود که دندانپزشک برای کنترل بیماری لثه لازم می‌داند. بیماری پریودنتال خود می‌تواند با عقب‌نشینی لثه همراه باشد.
آیا تحلیل لثه در جوانی هم اتفاق می‌افتد؟
بله. تحلیل لثه فقط مربوط به سنین بالا نیست. روش نامناسب مسواک زدن، بیماری‌های لثه، نازک بودن بافت لثه، موقعیت بعضی دندان‌ها، مصرف دخانیات و عوامل دیگر می‌توانند باعث شوند عقب‌نشینی لثه در افراد جوان نیز دیده شود.
بنابراین اگر فرد جوانی متوجه بلندتر شدن یک دندان یا نمایان شدن ریشه آن شود، بهتر است صرفاً به دلیل سن پایین آن را نادیده نگیرد.
آیا تحلیل لثه همیشه به جراحی نیاز دارد؟
خیر. بسیاری از موارد تحلیل لثه به جراحی نیاز ندارند. اگر مشکل خفیف باشد، ممکن است کنترل بیماری لثه، اصلاح روش مسواک زدن و حذف عامل ایجادکننده برای جلوگیری از پیشرفت آن کافی باشد.
جراحی‌هایی مانند پیوند لثه معمولاً در شرایط خاص و پس از بررسی میزان عقب‌نشینی، وضعیت ریشه، ضخامت لثه و نیاز بیمار پیشنهاد می‌شوند.
آیا درمان خانگی می‌تواند لثه را دوباره رشد دهد؟
در حال حاضر روش خانگی قابل‌اعتمادی وجود ندارد که بتواند بافت لثه از دست‌رفته را دوباره رشد دهد. مراقبت خانگی صحیح برای کاهش پلاک، حفظ سلامت بافت موجود و جلوگیری از تشدید مشکل اهمیت دارد، اما جایگزین درمان تخصصی در مواردی که نیاز به درمان وجود دارد نیست.
تحلیل لثه و بیماری لثه یکی هستند؟
خیر. تحلیل لثه به عقب رفتن خط لثه گفته می‌شود، در حالی که بیماری لثه مجموعه‌ای از مشکلات التهابی و عفونی بافت اطراف دندان است.
البته این دو می‌توانند به هم مرتبط باشند. پریودنتیت می‌تواند باعث عقب رفتن لثه شود، اما همه موارد تحلیل لثه ناشی از پریودنتیت نیستند.
جمع‌بندی؛ آیا باید نگران تحلیل لثه باشیم؟
تحلیل لثه زمانی اتفاق می‌افتد که خط لثه از محل طبیعی خود عقب می‌رود و بخشی از ریشه دندان نمایان می‌شود. این اتفاق می‌تواند فقط یک دندان یا چند دندان را درگیر کند و علت آن نیز در همه افراد یکسان نیست.
بیماری‌های لثه، تجمع پلاک و جرم، مسواک زدن با فشار زیاد، سیگار و بعضی ویژگی‌های طبیعی لثه و موقعیت دندان‌ها از عواملی هستند که ممکن است در ایجاد یا پیشرفت عقب‌نشینی لثه نقش داشته باشند.
نکته مهم این است که هر تحلیل لثه‌ای خطرناک نیست، اما هر تحلیل لثه‌ای ارزش پیدا کردن علت را دارد. اگر عامل ایجادکننده زود تشخیص داده شود، در بسیاری از موارد می‌توان از پیشرفت بیشتر مشکل جلوگیری کرد.
درمان نیز برای همه یکسان نیست. گاهی اصلاح روش مسواک زدن و کنترل پلاک کافی است، گاهی بیماری لثه باید درمان شود و در برخی شرایط ممکن است متخصص لثه روش‌هایی مانند پیوند لثه را پیشنهاد کند.
اگر متوجه شده‌اید یکی از دندان‌ها نسبت به گذشته بلندتر دیده می‌شود، ریشه آن نمایان شده یا همراه با این تغییر دچار حساسیت، خونریزی لثه یا لق شدن دندان شده‌اید، بهتر است برای مشخص شدن علت به دندانپزشک مراجعه کنید.
تشخیص زودهنگام مهم‌ترین قدم برای جلوگیری از پیشرفت تحلیل لثه و حفظ سلامت دندان و بافت‌های اطراف آن است.
این مطلب با هدف افزایش آگاهی عمومی در کلینیک وی دنت تهیه شده است و جایگزین معاینه، تشخیص و درمان توسط دندانپزشک یا متخصص لثه نیست.
سلامت لثه‌هایتان را جدی بگیرید
اگر با تحلیل لثه، خونریزی، حساسیت دندان یا عقب‌رفتگی لثه مواجه هستید، بررسی به‌موقع می‌تواند از پیشرفت مشکل جلوگیری کند. برای دریافت راهنمایی و بررسی شرایط درمان، با مجموعه وی دنت در ارتباط باشید.